İnsanlığın gömlek değiştirdiği bir vakitte, zamanın ötesine seslenen bir yazar: Ahmet Hamdi Tanpınar

by Haber Fora

1 Kasım 1958 yılında Yahya Kemal Beyatlı’nın ölümü ve 26 Şubat 1961 senesinde yakın dostu Milli Eğitim eski Bakanı Hasan Ali Yücel’in vefatı Ahmet Hamdi Tanpınar için tüm hayatını adadığı zamanın artık tükendiğini hissettirmişti.

Yakın dostlarını bir bir kaybeden Tanpınar, tüm dikkatini ve enerjisini eserlerine vermişti.

Tanpınar, ölümün soğukluğunu her an ensesinde hissediyordu; bir yandan da şiirlerini gözden geçiriyor, ‘Saatleri Ayarlama Enstitüsü’nün neşriyatı ile uğraşıyor ve Hocası Yahya Kemal Beyatlı’yı anlatan bir eser üzerine çalışıyordu.

Bunların yanında ‘Karşı Kaşıya’ romanını bitirmeye, ‘Aydaki Kadın’ isimli hacimli hikâyesini romana dönüştürmeyi umuyordu.

Bir başka yakın dostu Prof. Dr. Mükrimin Halil Yinanç’ın 22 Şubat 1961 senesinde hayatını kaybetmesi Tanpınar için bir yıkım oldu.

Masadaki dostlar bir bir eksilmişti ve artık sıranın neredeyse kendisine geldiğini hissetmişti.
 

Nitekim yanılmamıştı birkaç hafta sonra fenalaşmış ve 24 Ocak 1962 tarihinde hayata gözlerini yummuştu. 

Bir gün sonra cenazesi kılındı ve Aşiyan’da, Hocası Yahya Kemal Beyatlı’nın yanına defnedildi.

Tanpınar’ın tüm havsalasını kuşatan ölüm düşüncesinin belki de en korkunç yanı unutulmak kaygısıydı, nitekim ‘Selam Olsun!’ şiirinde okuruna şöyle seslenecekti;

Tanpınar’ın hayatı üzerine

Ahmet Hamdi Tanpınar’ın özellikle roman ve hikâyeleri birçok otobiyografik nitelik taşır; ama kendi hayat öyküsünü doğrudan anlattığı en önemli çalışması “Antalyalı Genç Kıza Mektup” isimli kısacık bir yazıdır.

Babasının kadı olması nedeniyle Siirt, Diyarbakır, Kerkük ve Antalya gibi birçok önemli vilayette bulunan Tanpınar, bu seyahatleri ve üzerindeki tesiri şu sözlerle anlatacaktı:

Her şehir hayatı boyunca üzerinde taşıyacağı büyük bir etki bırakmıştı; örneğin Siirt onun için uçsuz bucaksız yıldızlar demekti;

Kerkük ondan annesini almış, İstanbul ise tüm estetik anlayışını derinden sarsacak Hocası Yahya Kemal Beyatlı’yı vermişti.

Şiirlerinde derin bir etki bıraksa da Tanpınar’a asıl ününü roman, hikâye ve inceleme alanında yaptığı çalışmalar kazandıracaktı. 
 

Günümüzde başta akademik dünyada olmak üzere edebiyat otoritelerinin büyük bir kısmı Tanpınar’ın romanlarını başköşeye koymaktadır, mutabık olmadıkları konu ise “en önemli eserinin ‘Saatleri Ayarlama Enstitüsü’ mü; yoksa ‘Huzur’ romanı mı” olduğudur.

Buna rağmen Tanpınar da yaşarken başta okuru olmak üzere edebiyat çevrelerinden beklediği ilgiyi görememişti.

İnci Enginün ve Zeynep Kerman’ın yayına hazırladığı ‘Günlüklerin Işığında Tanpınar’la Baş Başa’ eserinden öğrendiğimize göre Tanpınar, bu durumdan şu sözlerle şikâyet edecekti

Tanpınar’ın eserleri üzerine

Ahmet Hamdi Tanpınar’ın şiiri olmadan Türk edebiyatı büyük yara almayabilir; ama Tanpınar’ın roman ve hikâyeleri olmadan edebi dünyamız büyük çoraklaşma yaşayabilirdi.

O, romanlarını kurgularken yerleşik tüm kalıpları yıkan bir isimdi. Ayrıca, belli alışkanlıkların ötesinde bir anlayışla eserlerini kaleme almaktaydı.

Tanpınar’ın öykü ve romanlarında yarattığı karakterler yalnızca kendileri değildirler. Onlar mutlaka kendilerinden başka şeyleri tamamlar veya yansıtır.
 

Örneğin ‘Mahur Beste’ romanında Behçet Bey karakteri romanın bütünündeki diğer tüm karakterlerin zayıf ve kötü yönlerinin bir toplamıdır.

Eserde herkes başkarakter Behçet Bey’in kendi cebinden çıkarttığı kişiler gibidir. Bu karakterler mutlaka kendi içlerinde Behçet Bey’den bir parça taşırlar. 
 

‘Sahnenin Dışındakiler’ romanında Sabiha karakteri temsil ettiği mana ile bizlere yine Behçet Bey gibi kült bir karakteri anımsatmaktadır.

Romanlarında aynı karakter imgesini biraz daha geliştiren ve ona tekrar tekrar şekil veren Tanpınar, ‘Saatleri Ayarlama Enstitüsü’nde Hayri İrdal ile bu çabasını zirveye taşımıştır.
 

Tanpınar’ın romanlarında yerleşik kalıplar mütemadiyen yıkılmaktadır. Sözgelimi, Behçet Bey klasik roman düzeninde son derece kötü bir kişilik kabul edilmesi gerekir.

Behçet Bey, karısı Atiye Hanım’ı, Padişah buyruğuyla sevdiğinden zorla ayrılmasının nedenidir ve üstüne bir de sevdiği adamı Sultan Abdülhamid’e jurnalleyerek Atiye Hanım’ın intiharına da sebep olmuştur.

Buna rağmen okuyucu Behçet Bey’e kızamaz ve ona ‘kötü birisidir’ diyemez. Bu haliyle kahraman merkezli bir okumaya alışmış olan okur, karşısında bir antikahraman bulur. 

Tanpınar’ın kendisi de Behçet Bey’den son derece şikâyetçidir; ama kızamamaktadır. Nasıl bir karakter yarattığının farkında olan Tanpınar, ‘Mahur Beste Hakkında Behçet Bey’e Mektup’ bölümünde Behçet Bey’e şunları yazar:

Behçet Bey, yaşadığı zamanın dışında bir karakterdir. Her zamanın eskisi ve dışındadır, tüm kötülüklerine rağmen çocuksu yanı okurun hatta onu yaratan yazarın kendisinin bile Behçet Bey’i yargılamasına müsaade etmez. 

‘Mahur Beste’ eserine hâkim olan ironi ve bireysel eleştiriler ‘Saatleri Ayarlama Enstitüsü’ eserinde toplumsal bir hicve dönüşecektir. 

Berna Moran, Tanpınar’ın kullandığı toplumsal hiciv tekniğini şöyle açıklayacaktır; 

Bu eserde Hayri İrdal, Halit Ayarcı ve Doktor Ramiz gibi sayısız kült karakteri okuyucusunun dikkatine sunan Tanpınar, bir enstitü üzerinden ‘değişerek devam eden, devam ederek değişen’ bir toplumun parodisini çizmektedir.
 

Tanpınar, ‘Huzur’ romanında ise son derece huzursuz bir karakter olan Mümtaz’ın krizleri ile okuyucuyu baş başa bırakır.

Romanın bütününe dikkatli baktığımızda Mümtaz karakteri birçok yönü ile Tanpınar’ın kendisini anlattığı sayfalarla doludur.

Örneğin; İhsan ile Mümtaz’ın ilişkisi bize Tanpınar ile Hocası Yahya Kemal Beyatlı arasındaki münasebeti hatırlatır. 

Eserde sürekli bir hayal âleminde olan Mümtaz karakteri, bizleri Tanpınar’ın ‘Antalyalı Genç Kıza Mektup’da yazdığı şu dizelere tekrar götürmektedir;

Hikâyelerinde de romanlarında benzer bir üslupla eserlerini kaleme alan Tanpınar’ın dili aldatıcı, ironik ve güvenilmezdir.

Metin okuyucuyu asla bir sonuca götürmez, sorular ve bitmemiş sonlarla karşı karşıya bırakır. Birçok eserinde de okuyucu kendisini bir rüyanın ortasında buluverir. 

Tüm bu özellikler, Ahmet Hamdi Tanpınar’ın eserlerini yeni okumaya başlayanlar için süreci biraz zorlaştırır gibi görünmektedir; ama Tanpınar’ın zengin hayal dünyasının kapılarını bir kez açmayı başaran hiçbir okur, o kapıdan eli boş dönmemektedir.

Tanpınar’ın da söylediği gibi;

 

*Daha Ayrıntılı bir okuma için Merhum Prof. Dr. Ömer Faruk Akün’ün yazdığı ‘Ahmet Hamdi Tanpınar’ makalesi; Prof. Dr. Handan İnci ve Prof. Dr. Abdullah Uçman’ın yayına hazırladıkları ‘Bir Gül Bu Karanlıklarda: Tanpınar Üzerine Yazılar’ eseri ve Prof. Dr. Ümit Meriç ve Selma Ümit Karışman’ın yayına hazırladıkları “Ahmet Hamdi Tanpınar Ebediyetin Huzurunda” isimli eser incelenebilir.

*Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve Haber Fora’nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.

Bunu da beğenebilirsiniz

Yorum Yap